Του Δρ. Τζεφέρη Πέτρου
1. Οι σπάνιες γαίες (ΣΓ) δεν είναι καθόλου σπάνιες. Το θούλιο (Tm) και το λουτέτσιο (Lu) που είναι τα σπανιότερα μέταλλα από αυτές, είναι 200 φορές περισσότερο άφθονα από το χρυσό στο στερεό φλοιό της γης. Ωστόσο, εκείνο που χαρακτηρίζεται ως πραγματικά σπάνιο γεγονός, είναι τα μέταλλα αυτά να ανιχνευτούν μέσα στα αντίστοιχα ορυκτά σε συγκεντρώσεις αρκετά υψηλές ώστε να δικαιολογείται η εξόρυξή τους με οικονομικό αλλά και περιβαλλοντικά ασφαλή τρόπο. Συνεπώς η σπανιότητά τους ή καλύτερα η περιορισμένη προσφορά τους στην αγορά, είναι αποτέλεσμα ενός συνδυασμού οικονομικών αλλά και περιβαλλοντικών λόγων. 
2. Είναι απαραίτητες οι σπάνιες γαίες για τον Πολιτισμό μας; Ναι, αν θέλουμε να συνεχίζουμε τη διαβίωσή μας με τον καταναλωτικό τρόπο που έχουμε διαχρονικά επιλέξει χρησιμοποιώντας “hi-tech” καλούδια αλλά και υβριδικά αυτοκίνητα, ανεμογεννήτριες και πολλές σύγχρονες ιατρικές εφαρμογές που στηρίζονται στα μέταλλα των ΣΓ. Για παράδειγμα, οι Μαγνήτες ΣΓ έχουν βελτιώσει τις ιδιότητες των μαγνητών σε τέτοιο βαθμό ώστε σήμερα χρησιμοποιούνται σε πάρα πολλές εφαρμογές από παιδικά μαγνητικά παιχνίδια, κινητά, i-pad κλπ. μέχρι τις τουρμπίνες ανεμογεννητριών. Πράγματι, η προσθήκη νεοδυμίου (Nd) σε έναν κοινό μαγνήτη τον κάνει 10 φορές ισχυρότερο (μαγνήτης NdFeB), ενώ η προσθήκη δυσπροσίου (Dy) και σαμαρίου (Sm) τους δίνει ακόμη πιο εξειδικευμένες δυνατότητες πχ. αντοχή σε υψηλές θερμοκρασίες, διευρύνoντας έτσι σημαντικά το πεδίο εφαρμογής τους. Το λεπτό και κομψό νέο iPad που λανσάρεται στις αγορά αυτές τις μέρες με τιμή που ξεκινά από 500 δολάρια, είναι «πλήρες» σπανίων γαιών, στο βαθμό που κάποιοι αναρωτιούνται αν θα έπρεπε να κατασκευάζεται εξολοκλήρου στην Κίνα!

3. Είναι περιβαλλοντικά ασύμφορη η εξόρυξη και επεξεργασία σπανίων γαιών; Είναι αλήθεια ότι ορισμένα «κοιτάσματα» ΣΓ περιέχουν σημαντικές συγκεντρώσεις θορίου (Th) και άλλων ραδιενεργών στοιχείων, των οποίων η περιβαλλοντική διαχείριση έχει ειδικές απαιτήσεις αδειοδότησης (τουλάχιστον στην Β. Αμερική και την ΕΕ) ενώ ταυτόχρονα είναι ιδιαίτερα δαπανηρή. Συνεπώς στην περίπτωση αυτή θα πρέπει για την εξόρυξη να εξετάζεται –υπό προϋποθέσεις- και η μηδενική λύση. Είναι επίσης αλήθεια ότι ο εν συνεχεία διαχωρισμός και ανάκτηση των μετάλλων ΣΓ (εμπλουτισμός, μεταλλουργία) προϋποθέτει την χρήση χημικών ουσιών που είναι εν δυνάμει αέριοι ή υγροί ρυπαντές, στην περίπτωση που δεν ακολουθηθούν με σχολαστικότητα τα δέοντα περιβαλλοντικά πρωτόκολλα. Kι εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε εξαρχής την χρήση ενός μετάλλου ΣΓ που μπορεί να καταστεί επωφελής για το περιβάλλον (πχ. χρήση La στα υβριδικά ΙΧ, χρήση Nd στις ΑΠΕ κλπ.) από την τεχνολογία παραγωγής του η οποία αντιθέτως και υπό προϋποθέσεις μπορεί να είναι ιδιαίτερα επισφαλής για το περιβάλλον!

Για παράδειγμα, ο μοναζίτης (monazite, ((Ce, La, Th, Nd, Y)PO4)) είναι φωσφορικό ορυκτό των ΣΓ που εκτός από το ελληνικό όνομα συχνά είναι ραδιενεργός λόγω περιεκτικότητας σε θόριο. Αυτό μπορεί να προκαλέσει περιβαλλοντικά προβλήματα κατά την εξόρυξη. Το Bayan-Obo, το μεγαλύτερο «κοίτασμα» ΣΓ του κόσμου που βρίσκεται στην Εσωτερική Μογγολία της Κίνας (διαθέτει περισσότερα από 40 εκατ. τόνους REE ορυκτών και μετά από 40 και πλέον χρόνια εξόρυξης έχει αποληφθεί μόλις το 35%) περιέχει μοναζίτη-μπαστναζίτη (Bastnasite, ((Ce, La, Y)CO3F)) και ελαφρές γαίες δημητρίου (Ce), υττρίου (Y) και λανθανίου (La). Ωστόσο, περιέχει και θόριο (Th) το οποίο ανιχνεύεται στα απορρίμματα (tailings) της εκμετάλλευσης, δημιουργώντας εστίες μόλυνσης του εδάφους και των νερών στην ευρύτερη περιοχή Baotou. Μεγαλύτερα ζητήματα με θόριο και ουράνιο έχουν ορισμένα εκτός Κίνας υφιστάμενα ή εκκολαπτόμενα projects εξόρυξης ΣΓ, όπως εκείνα στη Μαλαισία και Αυστραλία (Mt. Weld), στις ΗΠΑ (στο Mountain Pass της Καλιφόρνια) αλλά και στη Γροιλανδία (Kvanefjeld). Ειδικότερα στη Μαλαισία, σημαντικά κοιτάσματα με κύριο ορυκτό το ξενότιμο (xenotime, φωσφορικό ορυκτό του υττρίου) με μεγάλη περιεκτικότητα ουρανίου (2%) και θορίου (0,7%) εγκαταλείφθηκαν στο παρελθόν λόγω αντιδράσεων. Οι δύο άξιες λόγου εξαιρέσεις κοιτασμάτων που δεν περιέχουν ουράνιο και θόριο είναι κοιτάσματα με προσρόφηση ιόντων (ion adsorption clay deposits) στη νότια Κίνα (Longnan, XunWu), καθώς και στο Saskatchewan (λίμνη Hoidas) του Καναδά, όπου οι ΣΠ και ειδικότερα το Dy φιλοξενείται στις φλέβες του απατίτη και αλανίτη. Συνεπώς, είτε θα πρέπει να αναζητούνται κοιτασματολογικές δομές που δεν περιέχουν ραδιενεργά στοιχεία είτε θα πρέπει να αναλαμβάνεται εξαρχής το σοβαρό κόστος της έρευνας για την απομάκρυνση και διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων (Kanasawa & Kamitani 2006).

Επισημαίνεται εδώ ότι η Κίνα κατατάσσεται 118η μεταξύ 178 χωρών παγκοσμίως για το 2014 σύμφωνα με την γνωστή ετήσια κατάταξη περιβαλλοντικής απόδοσης των Πανεπιστημίων Υale και Columbia (η Ελλάδα είναι στην 23η θέση). Επιπλέον στην Κίνα υπάρχει εκτεταμένη παράνομη εξόρυξη ΣΠ (περίπου το 1/3 της εξόρυξης γίνεται με τον τρόπο αυτό), η χειρότερη δηλ. μορφή εξόρυξης τόσο για το περιβάλλον και την ασφάλεια όσοι και για τα οικονομικά δεδομένα, των οποίων ο έλεγχος διαφεύγει πλήρως. Δυστυχώς, το πεδίο των ΣΓ είναι ένα πεδίο άκρως αθέμιτου οικονομικού και γεωπολιτικού ανταγωνισμού: πως μπορείς αλήθεια να ανταγωνισθείς την Κίνα, αν δεν είσαι διατεθειμένος να ακολουθήσεις την Κινέζικη μακιαβελική τακτική; 
4. Στην Ελλάδα έχουμε Σπάνιες Γαίες; Στην Eλλάδα έχουμε «εμφανίσεις» σπανίων γαιών και πιθανολογούμε (αξιολογώντας γεωλογικά και κοιτασματολογικά δεδομένα) ότι υπάρχουν ενδεχομένως αξιοποιήσιμα κοιτάσματα. Όπως έχουμε ξαναγράψει οι «εμφανίσεις» πιθανών κοιτασμάτων θα πρέπει να ερευνηθούν συστηματικά και να οριοθετηθούν ως προς το μέγεθος και τις περιεκτικότητες σε χρήσιμα μέταλλα και εν συνεχεία να συζητήσουμε για επενδυτικές προτάσεις. Υπάρχουν σε εξέλιξη υποέργα του ΙΓΜΕΜ ενταγμένα σε έργα του ΕΣΠΑ, που στο πλαίσιο των ερευνών τους έχουν συμπεριλάβει θεματικά τις Σπάνιες Γαίες. Πρόκειται για το ΥΠΟΘΕΡ (Γεωλογική Υποδομή Υποθαλάσσιου Χώρου. Υποθαλάσσιες Κοιτασματολογικές Έρευνες), όπου δίδεται έμφαση στην γεωλογική χαρτογράφηση και κοιτασματολογική αναγνώριση υποθαλάσσιων περιοχών, σε συνεργασία με το ΕΛΚΕΘΕ. Επίσης και στο έργο ΜΕΟΠΥ (Μη ενεργειακές ορυκτές πρώτες ύλες) υπάρχει υποέργο με στόχο την «οικονομοτεχνική προσέγγιση για την βιώσιμη αξιοποίηση του αποθεματικού δυναμικού κοιτασμάτων πολύτιμων, σπανίων και βασικών μετάλλων σε περιοχές της Βορείου Ελλάδος» Τέλος, υπάρχει το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Eurare, στο οποίο η Ελλάδα έχει ενεργό συμμετοχή.

5. Τι πρέπει να κάνουμε στο τόπο μας για τις Σπάνιες Γαίες; Πρέπει πρώτα να ολοκληρώσουμε την έρευνα για να γνωρίζουμε τι διαθέτουμε. Χρειαζόμαστε και μάλιστα άμεσα -όσο η ζήτηση ΣΓ είναι υψηλή- τα αποτελέσματα των προαναφερθέντων προγραμμάτων (σημειωτέον έχουν καθυστερήσει σημαντικά λόγω προβλημάτων χρηματοδότησης) αλλά και άλλων ερευνών αμιγώς για ΣΓ. Μετά την έρευνα, θα πρέπει να υπάρξει διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους και να εξετασθούν όλα τα σενάρια για ενδεχόμενη αξιοποίηση των αποτελεσμάτων, συμπεριλαμβανομένης και της μηδενικής λύσης. Οι σημερινές βερμπαλιστικές «κορώνες» περί Eldorado σπανίων γαιών σε ελληνικό έδαφος είναι πρόωρες και εξυπηρετούν συμφέροντα είτε ορυκτολάγνων είτε ορυκτοφόβων! Πάντως σε καμία περίπτωση δεν εξυπηρετούν το δημόσιο συμφέρον και το συμφέρον του τόπου. 
ΑΝΑΦΟΡΕΣ

*British Geological Survey: Rare earth Elements, Nov.2011 *Study on Rare Earths and Their Recycling. Final Report for The Greens/EFA Group in the European Parliament, Jan. 2011


*Ο Δρ Τζεφέρης είναι Προϊστάμενος της Διεύθυνσης Πολιτικής Ορυκτών Πρώτων Υλών ΥΠΕΚΑ, www.oryktosploutos.net

capital.gr