Τετάρτη, 16 Ιανουαρίου 2019

Οι Κούρδοι της Συρίας πηγή έντασης στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις

Της Χριστίνας Σ. Φλάσκου ⃰
Η επιβίωση και προστασία των Κούρδων της Συρίας αναδεικνύεται για ακόμη μια φορά σε βασική πηγή έντασης στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις, καθώς οι ΗΠΑ θέτουν ως «κόκκινη γραμμή» την αποφυγή τουρκικών επιθετικών ενεργειών εναντίον τους, ενώ από την άλλη πλευρά η Τουρκία εκλαμβάνει την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από την περιοχή ως μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για υλοποίηση των μακροπρόθεσμων στόχων της, που είναι και η εκδίωξη των κουρδικών πολιτοφυλακών από τη βόρεια – βορειοανατολική Συρία.
Η επιμονή Erdoğan για εκ νέου στρατιωτική επιχείρηση στη Συρία με σκοπό την εκκαθάριση των εναπομεινάντων τρομοκρατικών οργανώσεων, συμπεριλαμβάνοντας σε αυτές και τις δυνάμεις του YPG (People’s Protection Units), συνδέεται άμεσα και με τις επερχόμενες τοπικές εκλογές στην Τουρκία, καθώς θεωρείται ως μια προσπάθεια εξισορρόπησης της αυξανόμενης δυσαρέσκειας των ψηφοφόρων εξαιτίας της επιβράδυνσης της οικονομίας. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Atilla Yesilada (σ.σ. αναλυτής της GlobalSource Partners) «η χρονική στιγμή για μια επιχείρηση ανατολικά του Ευφράτη μπορεί να είναι μια προσπάθεια σταθεροποίησης της βάσης των ψηφοφόρων».
Στα ανωτέρω αναφερθέντα θα πρέπει να προστεθεί και η πάγια θεώρηση εκ μέρους της Άγκυρας ότι η Συρία αποτελεί την «αυλή» της και επομένως από τη στιγμή που δεν υπάρχει αλλαγή στη μακροπρόθεσμα σχεδιασμένη τουρκική πολιτική, αλλά ούτε και στα πολιτικά συμφέροντα και τις περιφερειακές φιλοδοξίες του Erdoğan, η αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων θεωρείται ως μια ευπρόσδεκτη ευκαιρία για επέκταση της τουρκικής παρουσίας στη χώρα αυτή.
Η συνεχιζόμενη υποστήριξη της Ουάσιγκτον στην κουρδική πολιτοφυλακή του YPG και η συμμαχία τους στον πόλεμο κατά του Ισλαμικού κράτους αποτέλεσε βασικό σημείο τριβής στις σχέσεις ΗΠΑ – Τουρκίας. Χαρακτηριστικό της θέσης της τουρκικής κυβέρνησης είναι και τα όσα ανέφερε ο πρώην ανώτερος Τούρκος διπλωμάτης Aydin Selcen, σύμφωνα με τα οποία το YPG «είναι μια απειλή για την τουρκική εθνική ασφάλεια που προέρχεται από τη Συρία. Είναι μια προέκταση του PKK που ελέγχει τα συριακά σύνορα και η Άγκυρα έχει πει επανειλημμένα ότι αυτό δεν πρόκειται να επιτραπεί».
Οι αρχικές δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου, Donald Trump, για νίκη επί του ISIS και ταχεία αποχώρηση από τη Συρία ερμηνεύθηκαν ευρέως από την Τουρκία ως «πράσινο φως» για μια τουρκική στρατιωτική επιχείρηση κατά του YPG. Ωστόσο, οι πρόσφατες διευκρινιστικές δηλώσεις του Trump για μια πιο σταδιακή απόσυρση και προστασία των Κούρδων, θεωρούνται ότι θέτουν υπό αμφισβήτηση τα σχέδια της Άγκυρας.
Ενδεικτικό του κλίματος που επικρατεί είναι και οι δηλώσεις του καθηγητή Διεθνών Σχέσεων, Huseyin Bagci (σ.σ. Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Μέσης Ανατολής στην Άγκυρα), ο οποίος μεταξύ άλλων είπε «υπήρξε ευφορία στην τουρκική κυβέρνηση. Για την Άγκυρα, η απόφαση του Trump για άμεση αποχώρηση από τη Συρία ήταν ιστορική… Τώρα, όμως, ο Trump ενεργεί με τον καθιερωμένο τρόπο, προσπαθώντας να μην φύγει χωρίς να εξασφαλίσει προστασία για τους Κούρδους. Και η Τουρκία δεν μπορεί να κάνει τίποτα γι ‘αυτό. Θα πρέπει να αποδεχθεί ότι οι Κούρδοι είναι υπό αμερικανική προστασία».
Υπενθυμίζεται ότι σύμφωνα με νεότερη δήλωση, ο Αμερικανός πρόεδρος έσπευσε να ξεκαθαρίσει ότι ουδέποτε ανέφερε χρονικό προσδιορισμό για την ολοκλήρωση της αποχώρησης, λέγοντας «ποτέ δεν είπα γρήγορα ή αργά. Κάποιος είπε τέσσερις μήνες, αλλά δεν το είπα ούτε αυτό», ενώ παράλληλα επέτεινε τη νευρικότητα της Άγκυρας, τονίζοντας την πρόθεση των ΗΠΑ να προστατεύσουν τους Κούρδους της Συρίας. Να σημειωθεί ότι ο Αμερικανός πρόεδρος υφίσταται έντονες πιέσεις τόσο σε εθνικό, όσο και σε διεθνές επίπεδο για την απόφασή του να αποχωρήσει από τη Συρία, ενώ σοβαρές είναι και οι επικρίσεις ότι οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν τους Κούρδους συμμάχους τους εν μέσω συσσώρευσης τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων στα τουρκοσυριακά σύνορα και απειλών για επικείμενη επίθεση.
Επιπρόσθετα, οι δηλώσεις τόσο του συμβούλου εθνικής ασφαλείας των ΗΠΑ, John Bolton, όσο και του υπουργού Εξωτερικών, Mike Pompeo, προκάλεσαν την έντονη αντίδραση της Άγκυρας. Συγκεκριμένα, ο Pompeo ανέφερε στις αρχές Ιανουαρίου μέτρα αποτροπής μιας ενδεχόμενης «σφαγής» των Κούρδων από την Τουρκία, επισημαίνοντας παράλληλα ότι μέρος της αμερικανικής αποστολής ήταν και η διασφάλιση της προστασίας των Κούρδων. Κατά τη διάρκεια, μάλιστα, επίσκεψής του στο Irbil είπε «αυτοί οι άνθρωποι έχουν αγωνιστεί μαζί μας και είναι σημαντικό να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να διασφαλίσουμε ότι αυτοί που αγωνίστηκαν μαζί μας προστατεύονται».
Από την πλευρά του ο Bolton τόνισε κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην Ιερουσαλήμ στις 6 Ιανουαρίου, ότι η απομάκρυνση των αμερικανικών δυνάμεων θα εξαρτηθεί από την ύπαρξη τουρκικής διαβεβαίωσης για προστασία των Κούρδων της Συρίας, δηλώνοντας ότι τα αμερικανικά στρατεύματα δεν θα εγκαταλείψουν τη βορειοανατολική Συρία μέχρι την οριστική ήττα του ISIS και τη διασφάλιση της προστασίας των Κούρδων μαχητών, συμμάχων των ΗΠΑ. Με αυτό τον τρόπο θεωρείται ότι σηματοδότησε και μια επιβράδυνση στην αρχική εντολή του Trump για ταχεία απόσυρση.

Η τουρκική αντίδραση
Η Τουρκία, δια στόματος του εκπροσώπου του υπουργείου Εξωτερικών Hami Aksoy, επέκρινε (4/1) τις πρόσφατες δηλώσεις του Pompeo σχετικά με το ρόλο της στην εξασφάλιση της ασφάλειας και της εδαφικής ακεραιότητας της Συρίας. «Απορρίπτουμε τόσο το ύφος, όσο και το περιεχόμενο των δηλώσεων του υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Mike Pompeo κατά τη διάρκεια συνέντευξής του σε ιστοσελίδα σχετικά με τη χώρα μας και τη Συρία… Η Τουρκία θα συνεχίσει με αποφασιστικότητα την καταπολέμηση των τρομοκρατικών οργανώσεων PKK / PYD / YPG και Daesh, οι οποίες απειλούν την πολιτική ενότητα και εδαφική ακεραιότητα της Συρίας και θέτουν μια υπαρξιακή απειλή για την εθνική της ασφάλεια».
Συγχρόνως και σε σχέση με τις δηλώσεις του Bolton ότι δεν θα αποσυρθούν τα αμερικανικά στρατεύματα από τη βορειοανατολική Συρία μέχρις ότου η τουρκική κυβέρνηση εγγυηθεί την καταπολέμηση του ISIS και ότι δεν θα επιτεθεί σε «Κούρδους μαχητές», ο εκπρόσωπος της τουρκικής προεδρίας, İbrahim Kalın, χαρακτήρισε «παράλογους» τους ισχυρισμούς ότι η Τουρκία στοχεύει τους Κούρδους. «Το ζήτημα είναι ότι το PKK / PYD / YPG καταβάλλουν προσπάθειες για να εδραιώσουν μια κατάσταση μέσω της καταπίεσης εκείνων των Κούρδων που δεν τους υπακούουν και των τρομοκρατικών ενεργειών εναντίον της χώρας μας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μια τρομοκρατική ομάδα δεν μπορεί να είναι σύμμαχος των ΗΠΑ».
Έντονη ήταν η αντίδραση και του ίδιου του Erdoğan, ο οποίος χαρακτήρισε τις δηλώσεις Bolton για τις κουρδικές δυνάμεις στη Συρία ως «σοβαρό λάθος», ενώ αρνήθηκε να συναντηθεί μαζί του κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην Άγκυρα στις 8 Ιανουαρίου. «Δεν μπορούμε να δεχτούμε τα μηνύματα του Bolton που δόθηκαν από το Ισραήλ. Δεν μπορούμε να κάνουμε παραχωρήσεις». Επιπλέον, ο Τούρκος πρόεδρος δήλωσε στις 8 Ιανουαρίου ότι η χώρα είναι έτοιμη για μια νέα στρατιωτική εισβολή στη Συρία και ότι υπάρχει η αποφασιστικότητα για εξάλειψη του «τρομοκρατικού διαδρόμου» στη βόρεια Συρία χωρίς «καμία διάκριση μεταξύ των τρομοκρατικών ομάδων». «Πολύ σύντομα θα ενεργήσουμε για την εξουδετέρωση των τρομοκρατικών ομάδων στη χώρα αυτή και θα αντιμετωπίσουμε άλλες τρομοκρατικές ομάδες που θα μπορούσαν να μας αποτρέψουν από το να το κάνουμε αυτό», ξεκαθαρίζοντας γι’ ακόμη μια φορά ότι το YPG θα αντιμετωπιστεί ακριβώς με τον ίδιο τρόπο όπως και ο ISIS.
Παράλληλα ο Erdoğan τόνισε το στοιχείο του αιφνιδιασμού, καθώς όταν ρωτήθηκε για το πότε θα πραγματοποιηθεί η επιχείρηση στη Συρία, εκείνος παραλλήλισε την περίπτωση αυτή με την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 όπου η κωδική ονομασία για έναρξη της επιχείρησης ήταν «Ayşe should go on holiday», τονίζοντας ότι η επιχείρηση μπορεί να ξεκινήσει απροσδόκητα, ανά πάσα ώρα και στιγμή.
Την ίδια στιγμή, υπάρχουν υπαινιγμοί ότι συγκεκριμένοι κύκλοι εντός των ΗΠΑ προσπαθούν να υποσκάψουν τις αποφάσεις Trump για τη Συρία. Όπως ανέφερε ο Τούρκος πρόεδρος, αξιωματούχοι της αμερικανικής κυβέρνησης ενδέχεται να προσπαθούν να παρεμποδίσουν μια «σαφή συμφωνία» που έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια τηλεφωνικής του συνομιλίας με τον Αμερικανό πρόεδρο στις 14 Δεκεμβρίου. Σύμφωνα με τον Erdoğan, που κατηγόρησε τον Bolton για προσπάθεια να περιπλέξει το σχέδιο του Trump, η Τουρκία δεσμεύθηκε να αναλάβει τον αγώνα κατά του ISIS μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων των ΗΠΑ από τη Συρία.
Προς επίρρωση των ανωτέρω, ο διευθυντής για τη Μέση Ανατολή στο Ινστιτούτο Ερευνών Εξωτερικής Πολιτικής της Φιλαδέλφειας, Aaron Stein, δήλωσε ότι οι εντάσεις που παρατηρούνται σε σχέση με την πολιτική για τη Συρία οφείλονται σε μεγάλο βαθμό σε επιτελείς του Trump που «αγνοούν την πρόθεση του προέδρου». «Είναι πολύ ξεκάθαρο ότι ο Donald Trump θέλει να αποχωρήσει από τη Συρία. Αντί να εναρμονιστεί με αυτό, αυτό που κάνει η γραφειοκρατία της εθνικής ασφάλειας είναι να προσπαθεί να το συνδέσει με ένα σχέδιο που βασίζεται στην παντοτινή παρουσία των ΗΠΑ εκεί. Ο καθένας προσπαθεί να επανερμηνεύσει το μήνυμα του προέδρου. Ως εκ τούτου, οι συζητήσεις στις ΗΠΑ σχετικά με τη Συρία, οι οποίες κανονικά λαμβάνουν χώρα πίσω από κλειστές πόρτες, διαδραματίζονται κυριολεκτικά μπροστά σε ολόκληρο τον κόσμο».
Τέλος, δεν είναι τυχαία η προειδοποίηση που απηύθυνε ο Erdoğan για το ότι η απόσυρση των ΗΠΑ πρέπει να σχεδιαστεί προσεκτικά και με τους κατάλληλους εταίρους, λέγοντας ότι μόνο η Τουρκία έχει «τη δύναμη και τη δέσμευση να εκτελέσει αυτό το καθήκον». Αυτή η δήλωση μπορεί να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα δύο ακόμη λόγων που εξηγούν αυτή την επιμονή για νέα στρατιωτική επιχείρηση εκ μέρους της Τουρκίας :
Πρώτον, την ίδια μέρα που ο Bolton βρισκόταν στην Άγκυρα για συζητήσεις, ο Mike Pompeo ξεκινούσε μια ευρεία περιοδεία στη Μέση Ανατολή που συμπεριλάμβανε και τις έξι χώρες του Gulf Cooperation Council (GCC), μαζί με την Ιορδανία και την Αίγυπτο. Η «αραβική περιοδεία» του Pompeo που καλύπτει τις 6 + 2 χώρες, που αποτελούν το επονομαζόμενο «Αραβικό ΝΑΤΟ», εκτός του ότι παρακολουθήθηκε στενά από την Τουρκία, αποκτά και άλλη σημασία λόγω της δεδομένης χρονικής στιγμής μετα την απόφαση Trump για αποχώρηση από τη Συρία. Βασικό ζητούμενο των συζητήσεων φαίνεται να ήταν το κατά πόσο αυτές οι χώρες και κυρίως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Αίγυπτος θα αναλάβουν έναν περισσότερο σταθεροποιητικό ρόλο στη Μέση Ανατολή. Αν και αυτή η περιοδεία του Pompeo εκτιμάται ότι δεν έχει σχέδια να διευκολύνει τις δυνάμεις από αυτές τις 6 + 2 χώρες να εισέλθουν στη Συρία σε αυτό το στάδιο, υπάρχουν όμως και αυτοί που δεν αποκλείουν μια τέτοια επιλογή κατά την προσεχή περίοδο. Η συμμαχία, επομένως, των ΗΠΑ με άλλους περιφερειακούς δρώντες μπορεί, σε δεδομένη στιγμή, να χρησιμοποιηθεί και στη Συρία, κάτι που δεν το θέλει η Τουρκία και
Δεύτερον, οι ανησυχίες της Άγκυρας αυξάνονται από το γεγονός ότι ολοένα και περισσότεροι υποστηρίζουν τη δημιουργία μιας ζώνης ασφαλείας μεταξύ των τουρκικών δυνάμεων και του YPG κατά μήκος των συριακών συνόρων. Ο γερουσιαστής της Νότιας Καρολίνας Lindsay Graham, μιλώντας σε δημοσιογράφους μετά από συνάντηση με τον Trump, δήλωσε ότι ο πρόεδρος εξετάζει μια τέτοια κίνηση. Ο Roderich Kiesewetter, πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων του γερμανικού κοινοβουλίου, υποστηρίζει μια παρόμοια πρωτοβουλία. Γι’ αυτό το λόγο πολλοί θεωρούν ότι ο Τούρκος πρόεδρος μπορεί να προσπαθήσει να αποτρέψει τη δημιουργία μιας τέτοιας ζώνης ασφαλείας με την έναρξη μιας προληπτικής στρατιωτικής επιχείρησης στη Συρία, ανατολικά του ποταμού Ευφράτη, όπου εδράζονται οι περισσότερες δυνάμεις του YPG.

⃰ Η Χριστίνα Σ. Φλάσκου είναι πτυχιούχος Πολιτικής Επιστήμης & Ιστορίας, κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών με ειδίκευση στις Διεθνείς Σχέσεις & Στρατηγικές Σπουδές, επικεφαλής της έρευνας «Τουρκία και Συριακή κρίση» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων, Αρθρογράφος έντυπου και διαδικτυακού Τύπου